Van sport tot klimaat: brede welvaart laat zien hoe lokale en landelijke partijen de raad anders inkleuren

Met de gemeenteraadsverkiezingen in aantocht staat in de meeste gemeenten een vertrouwde keuze op het stembiljet: stem je op een landelijke partij, of op een lokale lijst? Het zijn partijen met een andere achterban en een andere oorsprong, maar geven ze ook aandacht aan verschillende thema’s van brede welvaart? Met behulp van ruim 110.000 raadsmoties uit meer dan 300 gemeenten namen we deze vraag onder de loep.

Een bottom-up kijk op de lokale politiek

Met behulp van taalmodellen hebben we gemeenteraadsmoties ingedeeld naar thema’s van brede welvaart. Bij brede welvaart wordt de kwaliteit van leven in kaart gebracht door niet alleen te kijken naar inkomen, maar ook naar andere aspecten die onze huidige en de toekomstige welvaart sturen.

Dit leverde 14 thema’s op, van Wonen en Leefomgeving tot Cultureel Erfgoed en Identiteit. Samen geven zij een bottom-up beeld van welke thema’s er in Nederlandse gemeenten spelen. Anders dan traditionele beleidsindicatoren zijn deze thema’s niet van bovenaf opgelegd, maar rechtstreeks afgeleid uit waar lokale partijen zelf aandacht geven.

De opmars van lokale partijen

Lokale partijen zijn in Nederland bezig aan een opmars. In de jaren tachtig haalden ze zo’n 11% van de stemmen, maar bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen in 2022 was dat gegroeid tot een record van 36%. Daarmee zijn ze het grootste politieke blok in de Nederlandse gemeenteraden. In 2026 doen ruim 1.000 lokale partijen mee.

Maar levert die groeiende lokale vertegenwoordiging ook inhoudelijk verschil op? Onderling bestaan er tussen alle lokale partijen natuurlijk grote verschillen, maar toch zijn er aanwijzingen dat zij sommige onderwerpen gemiddeld meer aandacht geven. Een recente studie van Sebő, Gradus en Budding (2024) liet bijvoorbeeld met begrotingsdata zien dat gemeenten waar lokale partijen een meerderheid vormen daadwerkelijk anders wordt uitgeven: meer aan sport, cultuur en lokaal bestuur. Zien wij bij de ingediende moties in gemeenteraden, waarbij ook partijen buiten de coalitie worden meegeteld, hetzelfde patroon?

Het aandeel van lokale partijen groeit

Allereerst bevestigt onze dataset het beeld dat de lokale partijen dominanter worden. Zo’n 15 jaar geleden werden minder dan 25% van alle moties ingediend door lokale partijen, inmiddels is dit gestegen naar boven de 30%. Het aandeel van moties van lokale partijen stijgt hand in hand met het aantal zetels dat zij winnen in de gemeenteraad.

Waar lokale partijen uitblinken

De 14 thema’s van de Brede Welkaart laten zien waar partijen hun aandacht op richten. We lichten de zes thema’s uit waar de tegenstelling tussen landelijk en lokaal het scherpst is.

Op drie thema’s besteden lokale partijen verhoudingsgewijs aanmerkelijk méér aandacht dan het landelijk gemiddelde. Het zijn onderwerpen die dicht bij de burger staan en die bij uitstek op gemeentelijk niveau worden ingevuld.

Waar landelijke partijen zich onderscheiden

Bij drie andere thema’s nemen landelijke partijen juist het voortouw. Het zijn onderwerpen die sterker vanuit Den Haag of Brussel worden aangestuurd, of die onderdeel zijn van bredere ideologische debatten die primair op nationaal niveau worden gevoerd.

Brede welvaart maakt een verschil

De data laten een helder patroon zien. Lokale partijen richten zich op wat direct zichtbaar en voelbaar is in de gemeente: de sportclub, de fietsroute, de nieuwbouwwijk. Landelijke partijen pakken vaker thema’s op die sterk door nationaal beleid worden aangestuurd: klimaat, zorg, gelijkheid. Dit beeld komt deels overeen met de conclusie van Sebő et al. (2024) dat lokale partijen zich meer richten op met name sport en andere thema’s waarbij lokaal bestuur centraal staat.

Elke partij, lokaal of nationaal, is natuurlijk anders. Toch zijn er over de breedte verschillen te zien in hoe deze partijen zich gemiddeld genomen profileren, en wat zij op de agenda zetten. En die agenda zal op 18 maart wél degelijk verschil maken. Dan zullen we zien of de sterkere focus op bij uitstek lokale thema’s de opmars van lokale partijen verder zal aandrijven.